اظهار كرد كه « ان هذا » نيست اين - يعنى قرآن - * ( « إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ » ) * ، مگر سحرى كه از قديم روايت شده و هم اكنون نيز دانايان آن به نادانان تعليم مىدهند . * ( « إِنْ هذا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ » ) * - يعنى اين قرآن آن طور كه محمد ( ص ) ادعا مىكند كلام خدا نيست ، بلكه كلام بشر است . بعضى « 1 » گفته‌اند : اين آيه به منزله تاكيد آيه قبلى است ، هر چند دو معناى مختلف دارند ، ولى مقصود از هر دو اين است كه قرآن كلام خدا نيست و چون هر دو يك معنا را مىرساندند ، جمله دوم را با واو به جمله اول عطف نكرد . * ( « سَأُصْلِيه سَقَرَ وَما أَدْراكَ ما سَقَرُ لا تُبْقِي وَلا تَذَرُ لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ » ) * يعنى به زودى او را داخل سقر مىكنم ، و « سقر » در عرف قرآن يكى از نامهاى جهنم و يا دركه اى از دركات آن است ، و جمله * ( « سَأُصْلِيه سَقَرَ » ) * يا بيان * ( « سَأُرْهِقُه صَعُوداً » ) * است ، و يا بدل از آن است و جمله * ( « وَما أَدْراكَ ما سَقَرُ » ) * به اين منظور آورده شده كه بفهماند سقر بسيار مهم و هراسآور است . و در جمله * ( « لا تُبْقِي وَلا تَذَرُ » ) * به خاطر اينكه نفى مطلق است ، و مقيد نكرده كه چه چيزى را باقى نمىگذارد و رها نمىكند ، اقتضا دارد كه مراد از آن را اين بگيريم كه سقر هيچ چيزى از آنچه او به دست آورده باقى نمىگذارد و همه را مىسوزاند و احدى را هم از آنهايى كه در آن مىافتند از قلم نينداخته همه را شامل مىشود ، به خلاف آتش دنيا كه بسيار مىشود بعضى از چيزها كه در آن مىافتد نمىسوزاند ، و اگر مثلا انسانى در آن بيفتد پوست ظاهرى و صفات جسميش را مىسوزاند ، و به روح او و صفات روحيش نمىرسد اما سقر احدى از كسانى كه در آن مىافتند باقى نمىگذارد بلكه همه را فرا مىگيرد ، زيرا خداوند فرموده : « تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى » « 2 » و وقتى آنها را فرا گرفت چيزى از روح و جسمشان را باقى نمىگذارد بلكه همه را مىسوزاند هم چنان كه فرموده : « نارُ اللَّه الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الأَفْئِدَةِ » « 3 » . ممكن هم هست منظور اين باشد كه احدى را زنده نمىگذارد ، و احدى را نمىميراند ، در اين صورت در معناى آيه زير خواهد بود كه مىفرمايد : « الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى » « 4 » .

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 650 . ( 2 ) و كسانى را كه به فرمان خدا پشت كردند صدا مىزند . سوره معارج ، آيه 17 . ( 3 ) آتش برافروخته الهى است . آتشى كه از دلها سر مىزند . سوره همزه ، آيه 6 و 7 . ( 4 ) آن كسى كه خودش آتش كبرى را مىگيراند وارد مىشود ، و آن گاه در آن آتش نه مىميرد ، و نه زنده مىماند . سوره اعلى ، آيه 12 و 13 .